ในโลกที่เทคโนโลยีและสื่อดิจิทัลกำลังเข้ามามีบทบาทในทุกมิติของชีวิต แนวคิดเรื่อง “สื่อสุขภาวะ” เกิดจากการสนับสนุนจากสำนักสร้างเสริมระบบสื่อและสุขภาวะทางปัญญา (สำนัก11) สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ(สสส.) ภายใต้การบริหารงานโดยกลุ่มwearehappy.องค์กรสาธารณประโยชน์
“สื่อสุขภาวะ” ช่วยสร้างความสมดุลระหว่างการเรียนรู้ผ่านสื่อและการพัฒนาของเด็กปฐมวัย แนวคิดนี้มุ่งเน้นการสร้างและใช้สื่อที่ไม่เพียงช่วยส่งเสริมพัฒนาการครบทุกด้าน (กาย, อารมณ์-จิตใจ, สังคม, และสติปัญญา) แต่ยังทำให้เด็กเข้าถึงสื่อที่ปลอดภัยและเหมาะสมกับช่วงวัยของเขาด้วย
หนึ่งในตัวอย่างที่เป็นรูปธรรมของแนวคิดนี้คือ “ธนาคารสื่อสร้างสรรค์” ซึ่งดำเนินการโดยศูนย์พัฒนาเด็กเล็กบ้านกลิ้งกลอง ตำบลนาเมืองเพชร อำเภอสิเกา จังหวัดตรัง ภายใต้การดูแลของครูผู้ปฐมวัยมีความมุ่งมั่นอย่าง ครูอารีย์ ดำมีศรี (ครูมิก) และ ครูสุคนธา ศรีเรือง (ครูเอ๋)
ธนาคารสื่อสร้างสรรค์ถูกออกแบบขึ้นเพื่อให้เด็กปฐมวัยสามารถเข้าถึงสื่อการเรียนรู้ที่เหมาะสม โดยไม่จำเป็นต้องพึ่งพาสื่อราคาแพง แต่เน้นการใช้วัสดุที่เรียบง่าย สามารถสัมผัสและใช้งานได้จริง มีขั้นตอนดำเนินงานที่ชัดเจน ได้แก่
ผลิตสื่อ: การออกแบบและผลิตสื่อที่ส่งเสริมพัฒนาการเด็กในทุกมิติ เช่น บล็อกไม้, บัตรคำ, หรือของเล่นทำมือ
ทดลองใช้: ทดสอบการใช้สื่อกับเด็กเพื่อให้แน่ใจว่าสื่อเหมาะสมและปลอดภัย
ให้ยืม: ครูสาธิตการใช้สื่อให้ผู้ปกครองก่อน จากนั้นเปิดโอกาสให้ผู้ปกครองนำสื่อไปใช้ที่บ้าน
ส่งคืน: สื่อที่ยืมไปจะต้องส่งคืนทุกชิ้น แม้ว่าจะมีการชำรุดเสียหาย เพื่อฝึกความรับผิดชอบทั้งเด็กและผู้ปกครอง
ประเมินผล: การประเมินผลการใช้สื่อเพื่อพิจารณาประสิทธิภาพ เช่น ดูพฤติกรรมเด็กที่เปลี่ยนแปลงไปในทางที่ดี
บันทึกหลักฐาน: เก็บภาพกิจกรรมและแบบบันทึกพฤติกรรมเด็กเพื่อติดตามพัฒนาการ
โดย ครูมิก และครูเอ๋ กล่าวถึงจุดมุ่งหมายของธนาคารสื่อสร้างสรรค์ ว่า มี 4 ข้อ คือ 1) สร้างสื่อการเรียนรู้ที่เหมาะสมกับพัฒนาการของเด็ก 2) ช่วยให้เด็กเข้าถึงสื่อคุณภาพ โดยไม่ต้องพึ่งพาสื่อราคาแพง 3) กระตุ้นการเรียนรู้ผ่านการเล่นและการสำรวจที่เหมาะสมกับวัย และ 4) จัดหาสื่อที่สนับสนุนการเรียนรู้ให้กับครูและผู้ปกครอง
นางสาวสายใจ คงทน หัวหน้าโครงการ มหัศจรรย์นิเวศสื่อสุขภาวะเพื่อเด็กปฐมวัย ได้ให้ ข้อแนะนำสำหรับผู้ปกครอง ในการสร้างสุขภาวะที่ดีผ่านแนวคิดธนาคารสื่อสร้างสรรค์ ดังนี้ การมีส่วนร่วมของผู้ปกครองเป็นหัวใจสำคัญที่ช่วยให้เด็กปฐมวัยเติบโตอย่างสมดุลและมีสุขภาวะที่ดี ในฐานะพ่อ แม่ หรือผู้ปกครอง สามารถนำแนวคิดจาก “ธนาคารสื่อสร้างสรรค์” ไปปรับใช้ในชีวิตประจำวัน เพื่อสนับสนุนการเรียนรู้และพัฒนาการของลูกได้อย่างมีประสิทธิภาพ คือ
ใช้สื่อใกล้ตัวให้เกิดประโยชน์
ใช้ของเล่นหรือวัสดุที่หาได้ง่ายในบ้าน เช่น ขวดพลาสติกสำหรับทำของเล่นเสียง, กระดาษลังสำหรับทำบัตรคำ หรือน้ำ ทรายสำหรับเล่น เสริมพัฒนาการ
เลือกสื่อที่เหมาะสมกับวัยและความสนใจ เช่น นิทานที่ส่งเสริมจินตนาการ เกมจับคู่ หรือการระบายสี
สร้างประสบการณ์การเรียนรู้ผ่านการเล่น
จัดเวลาสำหรับการเล่นร่วมกัน เช่น เล่นบทบาทสมมุติ เล่นทำอาหารวัสดุธรรมชาติ ใบไม้ดอกไม้ หรือเล่นสร้างบ้านจากบล็อกไม้ เศษไม้ ก้อนหิน
พาลูกออกไปสัมผัสธรรมชาติ เช่น การเดินเล่นในสวน ดูนก หรือเก็บใบไม้ทำงานประดิษฐ์
ส่งเสริมความรับผิดชอบร่วมกัน
ให้ลูกมีส่วนร่วมในการดูแลสื่อที่ใช้ เช่น การเก็บของเล่นเข้าที่ การรักษาสื่อให้อยู่ในสภาพดี
สอนลูกให้รับผิดชอบเมื่อยืมสิ่งของ เช่น ส่งคืนสื่อจากธนาคารสื่อในสภาพที่เหมาะสม
สร้างสื่อร่วมกันกับลูก
ชวนลูกทำของเล่นหรือสื่อการเรียนรู้ เช่น บัตรคำจากกระดาษเหลือใช้ ทำสมุดวาดภาพด้วยมือ หรือประดิษฐ์เครื่องดนตรี สื่อเสียง จากวัสดุเหลือใช้ เช่น กระป๋อง ขวดน้ำ
การทำกิจกรรมร่วมกันช่วยเสริมสร้างความสัมพันธ์ที่ดีระหว่างพ่อ แม่ และลูก
บูรณาการกิจกรรมในชีวิตประจำวัน
ใช้โอกาสในชีวิตประจำวันเป็นกิจกรรมการเรียนรู้ เช่น นับจำนวนผลไม้ในตะกร้า เล่าเรื่องราวเกี่ยวกับวัตถุในบ้าน หรือชวนลูกวางแผนทำงานบ้านเล็กๆ งานครัว งานสวน งานอาชีพของพ่อแม่ ผู้ปกครอง
สนับสนุนการเรียนรู้แบบลงมือทำ เช่น ทำขนมง่ายๆ ปลูกผักเล็กๆ หรือดูแลสัตว์เลี้ยง
สังเกตและติดตามพัฒนาการของลูก
จดบันทึกพฤติกรรมและความสนใจของลูก เพื่อช่วยให้เลือกสื่อและกิจกรรมที่เหมาะสม
สอบถามครู ในศูนย์พัฒนาเด็กเล็กเกี่ยวกับพัฒนาการและการใช้สื่อของลูก
ใช้เทคโนโลยีอย่างเหมาะสม
จำกัดเวลาในการใช้สื่อดิจิทัล เช่น การดูการ์ตูนหรือใช้แอปพลิเคชัน เพื่อไม่ให้กระทบต่อการเรียนรู้ในรูปแบบอื่น
เลือกแอปพลิเคชันหรือสื่อดิจิทัลที่เน้นการเรียนรู้และความคิดสร้างสรรค์ เช่น เกมคณิตศาสตร์พื้นฐาน หรือโปรแกรมระบายสี
สนับสนุนการทำงานร่วมกับชุมชน
เข้าร่วมกิจกรรมในศูนย์พัฒนาเด็กเล็ก เช่น การประชุมผู้ปกครอง การอบรม หรือกิจกรรมสร้างสรรค์สำหรับเด็ก
ส่งเสริมการแลกเปลี่ยนความรู้ระหว่างครอบครัวในชุมชน เพื่อสร้างเครือข่ายสนับสนุนการเรียนรู้ร่วมกัน
การเป็นผู้ปกครองที่สนับสนุนพัฒนาการของลูกอย่างมีส่วนร่วมและใกล้ชิด ไม่เพียงช่วยให้ลูกได้รับประโยชน์สูงสุดจากสื่อและกิจกรรมต่างๆ แต่ยังสร้างพื้นฐานที่มั่นคงสำหรับอนาคตของพวกเขา ให้ลูกเติบโตเป็นผู้ใหญ่ที่มีคุณภาพ มีความมั่นใจ และมีสุขภาวะดีในทุกมิติ.
แนวคิดเรื่อง “สื่อสุขภาวะ” เน้นการใช้สื่อเป็นตัวกลางที่สร้างการเรียนรู้และเสริมสร้างสุขภาวะใน 4 ด้าน (กาย, อารมณ์-จิตใจ, สังคม, สติปัญญา) สื่อที่เหมาะสมไม่จำเป็นต้องมีราคาแพง แต่ควรเป็นสื่อที่ช่วยกระตุ้นการพัฒนาผ่านกิจกรรมสร้างสรรค์ เช่น การเล่นบทบาทสมมุติ การเล่านิทาน หรือการเล่นเกมเรียนรู้
“ธนาคารสื่อสร้างสรรค์” ไม่เพียงแต่เป็นแหล่งทรัพยากรที่ช่วยสนับสนุนการเรียนรู้ของเด็กปฐมวัย แต่ยังเป็นตัวอย่างของการประยุกต์แนวคิดสื่อสุขภาวะให้เกิดประโยชน์สูงสุด สื่อที่เรียบง่ายและเหมาะสมกับช่วงวัย สามารถเป็นเครื่องมือสำคัญที่ช่วยสร้างพื้นฐานชีวิตที่มั่นคงและพัฒนาการที่สมดุลให้กับเด็กปฐมวัย พร้อมทั้งส่งเสริมความสัมพันธ์ที่ดีระหว่างครู ผู้ปกครอง และชุมชน เกิดเป็นนิเวศสื่อสุขภาวะ ที่ใกล้ตัวเด็ก
