เมื่อพูดถึง “โรคไต” หลายคนอาจนึกถึงการกินอาหารรสเค็มเป็นอันดับแรก แต่ความจริงแล้ว นอกจากอาหารที่มีโซเดียมสูง ยังมีปัจจัยใกล้ตัวอีกหลายอย่างที่เพิ่มความเสี่ยงต่อไต โดยเฉพาะโรคเรื้อรังอย่างเบาหวานและความดันโลหิตสูง รวมถึงพฤติกรรม ซื้อยากินเอง ใช้ยาต่อเนื่อง หรือใช้ผลิตภัณฑ์สุขภาพโดยไม่ทราบส่วนประกอบ
จากการแถลงข่าว “ความร่วมมือคณะเภสัชศาสตร์รักษ์ไต” ของสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส) ร่วมกับ สภาคณบดีคณะเภสัชศาสตร์แห่งประเทศไทย (สคภท.) ศูนย์วิชาการเฝ้าระวังและพัฒนาระบบยา (กพย.) และภาคีเครือข่ายที่เกี่ยวข้อง ถึงสถานการณ์โรคไตของไทย ปัจจุบันมีผู้ป่วยสะสมมากกว่า 8 ล้านคน หรือประมาณ 17.6% ของประชากร และมีผู้ป่วยไตวายระยะสุดท้ายกว่า 80,000 ราย ส่งผลให้ประเทศไทยติด 1 ใน 5 ประเทศที่มีอัตราการเกิดโรคไตสูงที่สุดในโลก ขณะที่ในระดับโลก มีผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังประมาณ 850 ล้านคน หรือคิดเป็นประมาณ 1 ใน 10 ของประชากรโลก
ทำไมไตจึงสำคัญ?
ไตเป็นอวัยวะที่มีหน้าที่สำคัญต่อร่างกาย เมื่อการทำงานของไตเกิดความผิดปกติ อาจเกิดได้ทั้งภาวะไตบาดเจ็บเฉียบพลัน และโรคไตเรื้อรัง
ปัญหาสำคัญคือ หากไม่ได้รับการตรวจพบและดูแลตั้งแต่ระยะแรก โรคอาจลุกลามจนเข้าสู่ภาวะไตวายระยะสุดท้ายและจำเป็นต้องได้รับการบำบัดทดแทนไต ดังนั้น การป้องกันและค้นหาความเสี่ยงตั้งแต่เนิ่น ๆ จึงมีความสำคัญอย่างมาก
“โรคประจำตัว” ก็เพิ่มความเสี่ยง
การรับประทานอาหารเค็มและได้รับโซเดียมมากเกินไปเป็นหนึ่งในปัจจัยที่ต้องระวัง แต่การป้องกันโรคไตต้องดูแลสุขภาพในภาพรวมด้วย โดยเฉพาะผู้ที่เป็น เบาหวาน ความดันโลหิตสูง และโรคหัวใจ ซึ่งเป็นกลุ่มโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง (NCDs) ที่เกี่ยวข้องกับความเสี่ยงต่อการเกิดโรคไต
การควบคุมโรคประจำตัว ควบคู่กับการลดอาหารเค็มและอาหารที่มีโซเดียมสูง จึงเป็นส่วนสำคัญของการดูแลสุขภาพไตในระยะยาว
“ซื้อยากินเอง” อีกพฤติกรรมที่ไม่ควรมองข้าม
อีกหนึ่งเรื่องใกล้ตัวที่หลายคนอาจไม่ทันนึกถึง คือ การใช้ยาไม่เหมาะสม
ข้อมูลจากสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) ระบุว่า ยาบางกลุ่ม เช่น ยาแก้ปวดกลุ่ม NSAIDs ยาปฏิชีวนะ และสเตียรอยด์ที่อาจพบในยาชุด สามารถส่งผลต่อไตได้
ความเสี่ยงที่ควรระวัง ได้แก่ การซื้อยากินเองโดยไม่ปรึกษาบุคลากรทางการแพทย์ การใช้ยาบางชนิดต่อเนื่องเป็นเวลานาน หรือการใช้ยาหลายชนิดร่วมกัน
นอกจากนี้ สมุนไพรและผลิตภัณฑ์สุขภาพก็ไม่ได้หมายความว่าจะปลอดภัยต่อไตเสมอไป โดยเฉพาะผลิตภัณฑ์ที่ไม่ทราบส่วนประกอบหรือแหล่งที่มาอย่างชัดเจน
หากไม่แน่ใจว่ายาหรือผลิตภัณฑ์ที่กำลังใช้อยู่มีผลต่อไตหรือไม่ ควรสอบถามแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้ ไม่ควรหยุดหรือปรับยาที่แพทย์สั่งด้วยตนเอง
ป้องกันโรคไต เริ่มจากเรื่องใกล้ตัว
การดูแลไตไม่จำเป็นต้องรอให้มีอาการผิดปกติ แต่สามารถเริ่มต้นจากพฤติกรรมในชีวิตประจำวัน เช่น ลดการกินเค็ม ควบคุมเบาหวานและความดันโลหิตสูง ไม่ซื้อยาชุดหรือยาที่ไม่ทราบส่วนประกอบมากินเอง และใช้ยาอย่างสมเหตุผล
สำหรับผู้ที่มีความเสี่ยง การคัดกรองโรคไตตั้งแต่ระยะแรกก็มีความสำคัญ เพราะช่วยให้รู้สถานะสุขภาพของตนเองและได้รับการดูแลก่อนที่โรคจะลุกลาม
ล่าสุด สสส. ร่วมกับสภาคณบดีคณะเภสัชศาสตร์แห่งประเทศไทย (สคภท.) และศูนย์วิชาการเฝ้าระวังและพัฒนาระบบยา (กพย.) ขับเคลื่อน “ความร่วมมือคณะเภสัชศาสตร์รักษ์ไต” ทดลองรูปแบบการทำงานในพื้นที่นำร่อง 5 แห่ง โดยมุ่งให้เครือข่ายเภสัชกรมีส่วนร่วมในการคัดกรองกลุ่มเสี่ยง ส่งเสริมการใช้ยาอย่างเหมาะสม และสร้างความรู้เรื่องการดูแลไตให้ประชาชน
การรักษาสุขภาพไต นอกจากการ “ลดเค็ม” แล้ว การรู้เท่าทันการใช้ยา ดูแลโรคประจำตัว และตรวจคัดกรองเมื่อมีความเสี่ยง ล้วนเป็นส่วนสำคัญที่จะช่วยป้องกันไม่ให้โรคไตลุกลามจนกระทบต่อสุขภาพและคุณภาพชีวิต
