ถุงน้ำดีและท่อน้ำดีคืออะไร?
ถุงน้ำดี เป็นอวัยวัยเล็กๆ รูปร่างคล้ายลูกแพร์ ทำหน้าที่เก็บน้ำดีที่ตับผลิตมา เมื่อเรากินอาหารที่มีไขมัน ถุงน้ำดีจะบีบตัวส่งน้ำดีออกมาช่วยย่อยไขมัน
ท่อน้ำดี เป็นท่อที่เชื่อมระหว่างตับ ถุงน้ำดี และลำไส้เล็ก ทำหน้าที่ส่งน้ำดีไปยังลำไส้เพื่อย่อยอาหาร นอกจากนี้ยังช่วยขจัดสารพิษและของเสียออกจากร่างกายด้วย
โรคที่พบบ่อยเกี่ยวกับถุงน้ำดีและท่อน้ำดี
1. นิ่วในถุงน้ำดี
เกิดจากคอเลสเตอรอลหรือบิลิรูบินตกตะกอนเป็นก้อนแข็งในถุงน้ำดี มักพบในผู้ที่น้ำหนักเกิน กินอาหารไขมันสูง ขาดใยอาหาร ขาดการออกกำลังกาย หรือผู้หญิงที่ตั้งครรภ์
อาการ: ปวดท้องด้านขวาหรือกลางท้อง คลื่นไส้ อาเจียน หากนิ่วอุดตันท่อน้ำดีจะมีอาการตัวเหลือง ตาเหลือง
2. ถุงน้ำดีอักเสบ
สาเหตุหลัก:
- นิ่วในถุงน้ำดีอุดตันทางออกของถุงน้ำดี (สาเหตุหลักถึง 90-95%)
- เนื้องอกอุดตันปากถุงน้ำดี
- การติดเชื้อไวรัส เช่น HIV, CMV
- โรคเบาหวาน ภูมิคุ้มกันบกพร่อง
- อุบัติเหตุทำให้ถุงน้ำดีได้รับบาดเจ็บ
กลไกการเกิดโรค:
เมื่อมีสิ่งอุดตันทางออกของถุงน้ำดี น้ำดีจะไหลออกไม่ได้ สะสมอยู่ภายในถุงน้ำดี ทำให้ถุงน้ำดีบวม อักเสบ และอาจติดเชื้อแบคทีเรียตามมา
อาการเฉพาะ:
- ปวดท้องด้านขวาบนอย่างรุนแรง ปวดต่อเนื่องนานหลายชั่วโมง
- ปวดมากขึ้นหลังกินอาหารมันๆ ไขมันสูง
- คลำท้องด้านขวาบนจะเจ็บมาก
- มีอาการตัวเหลือง (ประมาณ 20% ของผู้ป่วย)
- คลื่นไส้ อาเจียน มีไข้สูง หนาวสั่น
- อ่อนเพลีย ท้องบวม
3. ท่อน้ำดีอักเสบ (Cholangitis)
สาเหตุหลัก:
- นิ่วในท่อน้ำดีอุดตันท่อน้ำดี (สาเหตุหลักที่สุด)
- มะเร็งท่อน้ำดีหรือตับอ่อนมากดทับท่อน้ำดี
- ท่อน้ำดีตีบหรือตีบแคบผิดปกติ
- พยาธิในท่อน้ำดี เช่น พยาธิใบไม้ตับ
- การติดเชื้อแบคทีเรียจากลำไส้ไหลย้อนเข้าท่อน้ำดี
- ภาวะแทรกซ้อนหลังการผ่าตัดหรือส่องกล้องท่อน้ำดี
กลไกการเกิดโรค: เมื่อท่อน้ำดีอุดตัน น้ำดีไหลไม่ออก จะทำให้ความดันในท่อน้ำดีเพิ่มขึ้น แบคทีเรียในลำไส้สามารถเข้าไปติดเชื้อในท่อน้ำดีได้ง่าย และอาจลุกลามเข้าสู่กระแสเลือดทำให้เกิดภาวะติดเชื้อในกระแสเลือด (Sepsis) ซึ่งอันตรายถึงชีวิต
อาการเฉพาะ:
- มี อาการ 3 ประการสำคัญ (Charcot’s Triad) คือ ไข้สูง ดีซ่าน ตัวเหลือง รวมทั้งอาการปวดท้องด้านขวาบน
- ถ้ารุนแรงมากจะมีอาการครบ 5 ประการ (Reynolds’ Pentad) คือ อาการ 3 ข้างต้น + ความดันโลหิตต่ำ + สับสน
- ไข้สูงมาก มักมาพร้อมหนาวสั่น
- ตัวเหลืองชัดเจนกว่าถุงน้ำดีอักเสบ
- ปัสสาวะสีเข้ม อุจจาระสีซีด
- อาการรุนแรงเร็ว อาจเป็นอันตรายถึงชีวิตได้
4. มะเร็งท่อน้ำดี
เซลล์ในท่อน้ำดีเจริญเติบโตผิดปกติ มักไม่แสดงอาการในระยะแรก จึงตรวจพบเมื่อโรครุนแรงแล้ว สาเหตุมาจากพยาธิใบไม้ตับ ตับแข็ง ท่อน้ำดีอักเสบเรื้อรัง หรือสัมผัสสารเคมีอันตราย
อาการ: ตัวเหลือง ตาเหลือง ปวดท้องบ่อยๆ น้ำหนักลด เหนื่อยล้า มีไข้ ผิวหนังคัน
5. มะเร็งถุงน้ำดี
เซลล์ในถุงน้ำดีเจริญเติบโตผิดปกติ อาจเกิดจากนิ่วในถุงน้ำดีเรื้อรัง ถุงน้ำดีอักเสบเรื้อรัง ตับแข็ง หรือพันธุกรรม
อาการ: ปวดท้องด้านขวาอย่างรุนแรง ตัวเหลือง คลื่นไส้ อาเจียน เบื่อาหาร น้ำหนักลดโดยไม่ทราบสาเหตุ
โรคเกี่ยวกับถุงน้ำดีและท่อน้ำดีบางครั้งไม่แสดงอาการชัดเจนในระยะแรก โดยเฉพาะท่อน้ำดีอักเสบเป็นภาวะฉุกเฉินที่อันตรายถึงชีวิต หากพบอาการไข้สูง ตัวเหลือง และปวดท้องด้านขวาบน ต้องรีบพบแพทย์ทันที
สำหรับถุงน้ำดีอักเสบ แม้จะไม่รุนแรงเท่า แต่หากปล่อยทิ้งไว้นานก็อาจเกิดภาวะแทรกซ้อนอันตรายได้ ควรหมั่นสังเกตสุขภาพตัวเอง หากมีอาการผิดปกติควรปรึกษาแพทย์ทันที
